Szlak białostockich fabrykantów

Szlak białostockich fabrykantów +

To historia fabrykanckiej prosperity Białegostoku, historia ludzi fabrykantów i ich sukcesów, zapisanych w pozostałościach po zakładach, pałacach i dworkach rezydencjach, które przetrwały do dziś. Obiekty zmieniły swoje funkcje, ale pozostały świaectwem dobrych czasów końca XIX i początków XX wieku.

Fabrykanci zaczęli pojawiać się w Białymstoku głównie dzięki postanowieniom kongresu wiedeńskiego w 1815 roku o utworzeniu Królestwa Polskiego. Powstała wtedy granica między Polską a Imperium Rosyjskim. Kiedy po upadku powstania listopadowego w 1830 roku wprowadzano wysokie cła, a nawet zakaz eksportowania niektórych wyrobów wełnianych z Królestwa do Rosji, do Białegostoku zjechali się przemysłowcy. Jako że Białystok należał wówczas do Imperium Rosyjskiego, był to doskonały sposób na ominięcie granicy i cła jednocześnie.

W większości dominował przemysł włókienniczy. Nowik, pod szyldem "Nowik i Synowie", produkował kapelusze, sukno płaszczowe i materiały wełniane, Hasbach sukno i trykoty, Becker prowadził tkalnię wełny i jedwabiu. Trylling produkował sukna, kołdry i koce a Moes sukna i koce. Były też w Białymstoku fabryka tytoniowa Fajwla Janowskiego, odlewnia żeliwa Wieczorków, a Kasbach po I wojnie światowej produkował dyktę. Najwięksi białostoccy fabrykanci, Becker i Moes, zatrudniali po 300 600 osób. Rozkwit przemysłu przerwał kryzys lat 20-tych i 30-tych XX wieku, a później II wojna światowa.

Fabryka Steina +

To dwie charakterystyczne „beczki” – młyn parowy i magazyn w dawnym zespole fabrycznym Izaaka Steina. Na początku XX wieku zakład realizował zamówienia żywnościowe. Młyn wzniesiono w stylu zwanym białostocką szkołą muratorską. Działał do roku 1915, kiedy Stein został wywieziony w głąb Rosji. Wróciwszy po siedmiu latach do Białegostoku, już go nie uruchomił. W głębi posesji, od strony ulicy Artyleryjskiej, znajduje się willa Steina zbudowana na przełomie XIX i XX wieku. 

adres: Poleska 85, 15-874 Białystok, Polska

Kamienica Moesa +

Jedna z piękniejszych budowli z początku XX wieku, które przetrwały wojnę. Po sąsiedzku, z drugiej strony ulicy Krakowskiej, mieściły się biura zarządu i składy sukna choroskiej fabryki Moesa. Christian August Moes urodzony w 1810 roku koło Akwizgranu pojawił się w Choroszczy w wieku 30 lat. Dwa lata wcześniej z bratem rozkręcał interes pod szyldem „Bracia Moes”. Po przyjeździe do Choroszczy wydzierżawił rezydencję Branickich. Obok wzniósł swe włókiennicze królestwo.   

adres: Krakowska 1, 15-875 Białystok, Polska

Pałac Tryllingów +

Tryllingowie zjawili się w Białymstoku w latach 60. XIX wieku. Izrael Trylling interes otworzył przy ulicy Lipowej, gdzie produkował kołdry i sukna. Po śmierci ojca zakład przejął syn – Chaim Abram, który zaczął budowę rezydencji przy ulicy Warszawskiej. Zmarł przed końcem budowy. Fabryka sukien i kołder „Trylling i Syn” działała do roku 1932. Do 2006 roku mieścił się tu Dom Turysty „Rubin”.

adres: Warszawska 7, 15-062 Białystok, Polska

Fabryka tytoniowa Fajwla Janowskiego +

W miejscu gdzie dziś stoi ozdobiona rzeźbą bazyliszka kamienica produkowano papierosy, cygara i tabakę. W 1899 roku fabrykę założył Fajwel Janowski. W głębi posesji z nowymi budynkami mieszkalnymi, stoją odnowione hale fabryczne dawnej „tytoniówki”. Fabrykant Janowski słynął nie tylko z uwagi na oferowany towar. Zatrudniał żydowskie pracownice, płacąc im niewielkie pensje. Dziś, choć trudno tu znaleźć kiosk z papierosami, w świadomości białostoczan zabudowania funkcjonują pod mianem „tytoniówki”.

adres: Warszawska 39, 15-062 Białystok, Polska

Stara Elektrownia +

W 1908 roku rozpoczęto budowę hali w miejscu zasypanego stawu z czasów Branickich. W roku 1913 Białostockie Towarzystwo Elektryczności rozbudowało zakład. Do hali dobudowano nową część, stanął komin i chłodnie. W czasach II wojny światowej elektrownia była zniszczona przez Niemców. Podniesiona z upadku w 1946 roku znów wytwarzała energię. Dziś z przestrzeni elektrowni korzysta Galeria Arsenał.

adres: Elektryczna 13, 15-080 Białystok, Polska

Zakłady Beckera i pałacyk Beckera +

Początki zakładów sięgają roku 1883. W roku 1895 Becker założył z Moesem Towarzystwo Białostockiej Manufaktury Eugeniusz Becker i s-ka. Świat podbijali jedwabiami i wełną. W roku 1910 pracowało tu 300 osób, w 1914 aż 600! W latach 1902-1905 obok hal stanął pałacyk – siedziba zarządu spółki. Po wojnie wyroby produkowano pod szyldem „Biruny”. Dziś działa tu Centrum Handlowe „Alfa”.

adres: Świętojańska 15, 15-277 Białystok, Polska

Dwór fabrykanta Weltera +

Welter zbudował swój dom prawdopodobnie w połowie XIX stulecia. Przed wojną otaczał go okazały ogród. Dziś trudno znaleźć po nim ślady. Po II wojnie światowej jedna ze spółdzielni mieszkaniowych zaczęła tu budować bloki. Podczas działań wojennych dwór ocalał, a część nieruchomości do lat 50. XX w. należała do Weltera.

adres: Adama Mickiewicza 15, 15-213 Białystok, Polska

Zakłady Nowika – „Nowik i Synowie” +

Chaim Nowik zaczął działalność w 1868 roku i stał się białostockim potentatem. W manufakturze, pod szyldem „Nowik i Synowie”, produkował kapelusze, sukno płaszczowe i materiały wełniane. Po II wojnie światowej działał tu zakład państwowy i szkoła włókiennicza. Dziś przy ulicy Augustowskiej znajdują się relikty fabryki: wieża ciśnień i tkalnia z żółtej cegły oraz dawna fabryka kapeluszy (dziś szkoła). Przy ulicy Lipowej 35 stoi secesyjny pałacyk Nowików.

adres: Augustowska 6, 15-218 Białystok, Polska

Pałac i osada fabryczna Hasbacha +

W latach 60. XIX wieku Hasbach wydzierżawił kawałek ziemi w Dojlidach i postawił tam fabrykę sukna. Rezydencję zaczął wznosić dwie dekady później jego syn Artur. Przed wybuchem I wojny światowej fabryka zatrudniała około 200 osób. Krach nadszedł w roku 1915, gdy Rosjanie wywieźli maszyny na wschód. Po nich wkroczyli Niemcy, którzy uruchomili tu produkcję sklejek. Gdy w 1919 roku Artur Hasbach wrócił z Rosji, zmienił profil fabryki na drzewny. Działał do roku 1933. Dziś we wnętrzach obejrzeć można kilka pieców kaflowych i kominków oraz klatkę schodową.

adres: Dojlidy Fabryczne 23, 15-554 Białystok, Polska

Pałac Krusensternów +

Pałac położony w sercu 26-hektarowego parku, pochodzi z połowy XIX wieku. Zbudowany przez Aleksandra Krusensterna, który w 1866 roku przepisał go córce – Zofii Rüdiger. Właścicielami pałacu byli także Lubomirscy. W latach II wojny światowej mieściła się tu siedziba Ericha Kocha, nadzorcy białostockiego okręgu przemysłowego „Bezirk Bialystok”. Obok, znajduje się należący do Krusensternów, a później do Lubomirskich, browar Dojlidy, gdzie dziś warzy się znane w całej Polsce piwo Żubr.

adres: Dojlidy Fabryczne 26, 15-555 Białystok, Polska