Szlak Bojar

Szlak Bojar +

 Dzielnica Bojary jest bezcennym świadectwem historii Białegostoku. Nadzwyczaj ciekawy jest jej układ urbanistyczny, w którym część obecnych ulic stanowi pozostałość dawnych szlaków komunikacyjnych. Jedna z nich, Skorupska, której jedynie fragment zachował się do dziś, w latach 1569 – 1795 pokrywała się z granicą Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony.

Bojary są jedną z najstarszych dzielnic Białegostoku. Ich nazwa wywodzi się od określenia ludności, która od XV wieku osiedlała się na tym terenie. Bojarowie w Wielkim Księstwie Litewskim byli stanem pośrednim pomiędzy szlachtą a włościanami. Wyróżniano pośród nich trzy kategorie: bojarów pancernych, zobowiązanych do służby wojskowej, putnych, „którzy z listami starostów i dzierżawic naszych jeżdżą” i turemnych, pełniących służbę przy zamkach. Niewiele wiadomo o początkach tej białostockiej osady. Kartografowie i historycy odczytują jej układ przestrzenny z porównania planów i map, które dla tego terenu sporządzane były od XVIII wieku. W 1749 roku Jan Klemens Branicki, lokując „Nowe Miasto”, włączył w granice Białegostoku część Bojar. Był to pas ziemi, ciągnący się wzdłuż dzisiejszej ulicy Warszawskiej. Kolejne rozszerzenia granic miasta przeprowadzone zostały w latach 1877 i 1897. W ich wyniku całe Bojary, położone pomiędzy ulicami Warszawską, Sienkiewicza, Skorupską i torami kolei poleskiej, włączone zostały w przestrzeń miejską.

Dzielnica ta jest bezcennym świadectwem historii Białegostoku. Nadzwyczaj ciekawy jest jej układ urbanistyczny, w którym część obecnych ulic jest pozostałością dawnych szlaków komunikacyjnych. Jedna z nich, Skorupska, której jedynie fragment zachował się do dziś, w latach 1569 – 1795 pokrywała się z granicą Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony. Ulica Kraszewskiego, której początków możemy doszukiwać się w 1514 roku, była historycznym traktem wiodącym do bazyliańskiego klasztoru w Supraślu. Ulica Gliniana to droga prowadząca przez dawne wyrobiska powstałe po wydobyciu surowca do produkcji cegieł. Innym świadectwem historii, dziś
szczątkowo zachowanym, jest układ parceli. Odczytać z niego można było zarówno gęstość zaludnienia jak też zajęcia i powinności zamieszkujących tu ludzi.

Zabudowa tej dzielnicy przez całe dziesięciolecia nie wzbudzała należytego szacunku wśród konserwatorów, architektów i władz miejskich. Nie dostrzegali oni kulturowego nawarstwienia, które miało swe odbicie w istniejących tu budynkach. Była to zabudowa, która powstawała od drugiej połowy XIX wieku, przeważnie parterowe, drewniane domy nie mające jednak nic wspólnego z zabudową wiejską. Od końca XIX wieku i w okresie międzywojennym, wzniesiono na Bojarach nieliczne w której w 1915 roku powstała pierwsza polska szkoła. Z kolei przy ulicy Modlińskiej zburzono dawną siedzibę Towarzystwa Dobroczynnego „Żłobek”, założonego w 1902 roku. Działania
te te w wyraźny sposób zmieniły oblicze Bojar, które wcześniej sprawiały wrażenie przemyślanej kompozycji. Zataczająca łagodny łuk ulica Staszica obramowana była czterema innymi ulicami: Skorupską, Piasta, Słonimską i Kraszewskiego. Gęsta zabudowa przetkana była rozległymi ogrodami. Największe znajdowały się przy Staszica, między Szczyglą a Dobrą oraz pomiędzy Kraszewskiego i Sobieskiego. Poddając się urokowi Bojar Maria Dąbrowska w 1924 roku pisała: „ileż to razy przynosiliśmy i rozpowszechniali wiadomości o angielskich przedmieściach ogrodowych”. Dalej, porównując je właśnie do Bojar, zachwycała się ich „wonnym cieniem zieleni”. Pisała, że
„kręte, półkoliste uliczki tej dzielnicy mają w swych zarysach nie wyrozumowany, a głęboko uzasadniony sens. Wszystkie ulice w maluśkich, szarych opłotkach, wszystkie pod cieniem poważnych drzew. Za płotkami wichrzy się bujna czupryna sadów – i na czarnych gałęziach pąki jaśnieją jak światełka”.

Na tak malowniczych i spokojnych Bojarach mieszkała elita przedwojennego Białegostoku, w tym prezydenci miasta: Bolesław Szymański przy Starobojarskiej 30, Wincenty Hermanowski przy Starobojarskiej 3 i Seweryn Nowakowski, początkowo przy Kraszewskiego, a następnie przy Ogrodowej 11. Dziś w niepamięć odszedł mieszczański, inteligencki obraz tej dzielnicy. Zatarty został kulturowy krajobraz Bojar. Obecnie jedynie niewielki ich fragment, usytuowany pomiędzy ulicami Warszawską, Monopolową, Skorupską i Piasta, przypomina o jej historycznym wyglądzie i niepowtarzalnym uroku. kamienice czynszowe oraz modernistyczne wille przy ulicach Kraszewskiego, Słonimskiej i Starobojarskiej. 

Od lat 70. XX wieku rozpoczęto planowe wyburzanie tej dzielnicy, doprowadzając ją do stanu degradacji. Burzono całe ulice. Tak stało się z ulicą Majową (biegła równolegle do Monopolowej), przy której stał dom Profesora Stefana Sobierajskiego – białostockiego nauczyciela, organizatora życia muzycznego w okresie międzywojennym. Przestała też istnieć prawie cała zabudowa ulicy Chopina, przy której stał dom Hieronima Liwerskiego, pioniera polskiego ruchu spółdzielczego w Białymstoku, który w 1898 roku założył „Stowarzyszenie Spożywcze”. Przy ulicy Kraszewskiego zburzono kamienicę,

Warszawska 65 +

Pod koniec XVIII w. na rozległej parceli przy ul. Warszawskiej 65 powstały magazyny żywnościowe. Nieruchomość ta przez cały XIX wiek należała do władz państwowych. Pod koniec XIX wieku, z funduszy rosyjskiego ministerstwa finansów, wzniesiono zespół budynków dla białostockiego składu monopolu spirytusowego i Państwowego Urzędu Akcyzy. Oprócz biur znajdowała się tu rozlewnia spirytusu i służbowe mieszkania personelu. Stąd wzięła się nazwa pobliskiej ulicy Monopolowej (ob. ul. św. Wojciecha). Podczas okupacji niemieckiej w latach 1915–1919 znajdowały się tu magazyny żywnościowe, a po 1919 r. – Państwowa Wytwórnia Wódek Nr 8.

adres: Warszawska 65, 15-062 Białystok, Polska

Monopolowa 4 +

W tym miejscu do około 1975 r. stał drewniany, parterowy dom, w którym mieszkał farmaceuta Feliks Filipowicz (ur. w 1869 r. w Kiejdanach, zm. w 1941 r.). Do Białegostoku przyjechał w 1909 r. i zatrudnił się w aptece Zofii Narkiewicz-Jodko (budynek ob. restauracji Astoria). W latach 1914–1919 był jedną z kluczowych postaci polskiego środowiska niepodległościowego. W 1915 r. uczestniczył w zakładaniu polskich szkół. W 1916 r. stanął na czele Towarzystwa Przyjaciół POW, a w 1917 został wiceprzewodniczącym Centralnego Komitetu Narodowego na obwód ziemi białostockiej. W wyniku pierwszych samorządowych wyborów do rady miejskiej we wrześniu 1919 r. został jej przewodniczącym. Na pierwszym posiedzeniu rady, z jego inicjatywy, nadano honorowe obywatelstwo Białegostoku Józefowi Piłsudskiemu.

adres: Świętego Wojciecha, 15-202 Białystok, Polska

Ulica Chopina +

Przy tej ulicy stał dom Hieronima Liwerskiego – działacza samorządowego, jednego z pionierów ruchu spółdzielczego w Białymstoku, pierwszego prezesa Stowarzyszenia Spożywczego. Organizacja posiadała centralny magazyn towarów oraz sklepy przy ul. Warszawskiej, Sienkiewicza i Antoniukowskiej. W latach I wojny światowej nie zaprzestała działalności, a pod koniec wojny odegrała nawet pewną rolę w niesieniu pomocy jej ofiarom. W 1919 r. w miejsce Stowarzyszenia powstało Chrześcijańskie Stowarzyszenie Spółdzielcze „Zjednoczenie” z siedzibą przy Rynku Kościuszki (ob. budynek Archiwum Państwowego), które w latach 30. posiadało już rozwiniętą sieć sklepów, piekarnię mechaniczną, magazyn oraz kawiarnię.

adres: Fryderyka Chopina, Białystok, Polska

Staszica 8 +

Budynek został wzniesiony w 1905 r. przez Michała Sztachelskiego. Jego bratanek Jarosław był nauczycielem Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Józefa Piłsudskiego. Z kolei syn Jarosława - Jerzy, był pierwszym białostockim wojewodą po 1944 r., późniejszym ministrem zdrowia i inicjatorem powołania Akademii Medycznej w Białymstoku. Od 1920 r. mieszkał tu artysta malarz Józef Zimmerman (1887 – 1954). Wraz z żoną Władysławą przyjechał do Białegostoku w 1915 r. i rozpoczął pracę pedagogiczną w białostockich, pierwszych polskich gimnazjach, męskim i żeńskim. W latach 1919 – 1939 nauczał rysunków w Państwowym Gimnazjum im. króla Zygmunta Augusta w Białymstoku. W latach okupacji niemieckiej wraz z żoną oraz Malwiną Mozolewską, Marią Czułajewską, Marią Wrońską i Janiną Jabłońską prowadzili tajne komplety z zakresu szkoły podstawowej i początkowych klas gimnazjalnych, na które uczęszczało ponad 50 dzieci. Zasłużona dla białostockiej oświaty Maria Kolendo wspominała, że tajne komplety najwcześniej powstały na Bojarach i było ich tu najwięcej.

adres: Stanisława Staszica 8, 15-071 Białystok, Polska

Staszica 14 +

Budynek przy ul. Staszica 14 wzniesiono na początku XX w. Od 1928 r. mieszkał tu Michał Goławski (1904–1974) – nauczyciel historii w Gimnazjum im. króla Zygmunta Augusta, a następnie w państwowym Gimnazjum im. Marszałka J. Piłsudskiego. Od 1931 r. – kierownik Sekcji Kulturalno-Oświatowej, a następnie naczelnik Wydziału Oświaty i Kultury w białostockim magistracie. Współtworzył Koło Miłośników Historii, Literatury i Sztuki. W listopadzie 1939 r. został aresztowany przez NKWD i zesłany wraz z całą rodziną do Kazachstanu. Od 1943 r. przebywał w Indiach i z upoważnienia rządu londyńskiego zakładał polskie szkoły. W 1948 r. wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie pełnił między innymi funkcję prezesa Polskiej Macierzy Szkolnej.

adres: Stanisława Staszica 14, 15-071 Białystok, Polska

Wiktorii 9 +

W domu pod tym adresem mieszkał artysta malarz Czesław Sadowski (1902–1959), nauczyciel rysunków w szkole powszechnej. Jego talent dostrzegł „wielki mistrz” polskiego pejzażu Józef Rapacki, za którego namową w 1925 r. rozpoczął studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych w pracowni Karola Tichego. W latach 1929-30 przebywał jako stypendysta w Paryżu. Po powrocie do Białegostoku pracował jako nauczyciel rysunków w Gimnazjum im. H. Sienkiewicza i estetyki w Dokształcającej Szkole Zawodowej. Malował widoki Białegostoku i okolic, wykonywał również liczne karykatury portretowe. Nieopodal, w nieistniejącym już domu przy Wiktorii 15, w 1942 r. ukrywał się płk. Władysław Liniarski (1897–1984), w latach 1940-1945 komendant Białostockiego Obwodu ZWZ – AK.

adres: Wiktorii 9, 15-070 Białystok, Polska

Ulica Modlińska +

Przy ul. Modlińskiej mieściła się ochronka dla biednych dzieci. Prowadziło ją powstałe w 1901 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Pań Opiekunek – Żłóbek. Ochronka – Żłóbek przeznaczona była dla dzieci z ubogich rodzin robotniczych. Dzieci w wieku od 3 do 13 lat przebywały tu przez cały dzień. Otrzymywały wyżywienie, ubranie, organizowano im rozmaite gry i zabawy. Dzieci w wieku szkolnym odprowadzane były do miejskich szkół powszechnych. Po 1910 r. w ochronce było 28 stałych pensjonariuszy, którymi opiekowały się dwie dyżurne panie (członkinie Towarzystwa), dwie niańki i jedna pomoc. Tuż przed wybuchem I wojny światowej Towarzystwo liczyło około 200 członków.
Ochronka utrzymywała się z ich składek i darowizn.

adres: Modlińska, Białystok, Polska

Słonimska 8 +

Budynek powstał wg projektu arch. inż. Rudolfa Macury (wyższa część dobudowana została w latach 30. XX w.). Miał w nim swoją siedzibę Zakład Wychowawczy Rzemieślników pw. Św. Józefa, prowadzony przez bezhabitowe zgromadzenie zakonne Braci Sług Maryi Niepokalanej. Podstawowym celem placówki była opieka wychowawcza nad ubogimi chłopcami pochodzącymi z rodzin katolickich. Przed I wojną światową uczono w tym zakładzie piekarstwa, introligatorstwa i szewstwa. Od 1945 r. w gmachu miało swoją pierwszą siedzibę, przeniesione z Wilna, Seminarium Duchowne. W latach 50. XX w. obiekt upaństwowiono i założono w nim Dom Dziecka. W tradycji pozostała nazwa tego budynku „Braciszkowie”, wywodząca się od opiekunów prowadzących naukę w Zakładzie Wychowawczym.

adres: Słonimska 8, 15-028 Białystok, Polska

Słonimska 15 +

Parterowa część budynku powstała jeszcze w XIX w. Początkowo willa stanowiła własność rodu Olędzkich, następnie Huldy Kerwin, a w 1899 r. nabył ją ziemianin Witold Zbirohowski – Kościa, który od 1897 r. prowadził agencję Warszawskiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego. Od 1915 r. członek Komitetu Obywatelskiego – namiastki rady miejskiej, administrującej Białymstokiem w czasie okupacji, a także prezes Towarzystwa Pomocy Szkołom Polskim. W 1918 r., wraz z siostrą Marią Kościanką, współorganizował „Koło Polek”, dostarczające polskim żołnierzom paczki z prowiantem i odzieżą. W czasie okupacji niemieckiej w budynku przy Słonimskiej 15 mieszkali zarządcy młynów w Okręgu białostockim (Bezirk Bialystok). W 2. poł. XX w. znajdowała się w nim komunalna administracja dzielnicy Bojary.

adres: Słonimska 15, 15-028 Białystok, Polska

Słonimska 40a +

W głębi posesji przy ul. Słonimskiej 40, w nieistniejącym już domu (pod nr 40a) mieszkał wraz z rodzicami Jerzy Maksymiuk, wybitny dyrygent, kompozytor i pianista.

adres: Słonimska 40a, 15-029 Białystok, Polska